و امّا آنچه اصحاب كيميا ادّعا مىنمايند بايد معلوم باشد كه در دست ايشان نيست كه انواع را به قلب حقيقى منقلب گردانند ، لكن در دست ايشان هست كه تشبيهات حسيّه را احداث نمايند ، مثل آنكه جوهر احمر را سفيد گردانند كه شباهتش به فضّه قوى گردد ، يا آنكه آن را زرد سازند كه شباهت شديده به ذهب پيدا كند ، و يا آنكه جوهر سفيد را به هر رنگ كه خواهند رنگ كنند كه به ذهب و نحاس شبيه شود ، و يا آنكه از رصاصات عيب و نقص بيرون كنند ، تا آنكه جواهر خود را حفظ نمايند ، و بر آنها كيفيّاتى غالب گردد كه شخص را به غلط اندازد . و دور نيست كه در تدقيق به جايى تواند رسيد كه امر بر صاحبان وقوف پنهان ماند . و امّا آنكه توانند كه فصل منوّع را از آن سلب نموده فصلى ديگر بر آن بپوشانند امكان آن بر من معلوم نشده است . بلكه آن را بسيار بعيد مىدانم ، زيرا راهى به سوى حلّ مزاج به مزاج ديگر نيست ، زيرا كه اشبه [ 346 ] آن است كه اين احوال محسوسه فصول منوّعه كه اجساد به آنها انواع مىشوند نباشند ، بلكه عوارض و لوازم فصول مجهوله باشند . و چون چيزى مجهول شد ممكن نيست كه قصد ايجاد يا افقاد آن توان نمود . و امّا آنچه از روايح و الوان را سلب مىكنند يا مىپوشانند نبايد كه بر انكار آن اصرار نمود ، زيرا كه برهانى بر امتناع آن اقامه نشده است . و اشبه آن است [ كه ] نسبت در ميان عناصر در تركيب هر مزاجى غير نسبت عناصر در تركيب مزاج ديگر باشد . و در اين صورت ممكن نيست كه به ديگرى برگردد ، مگر آنكه آن تركيب منحل شود به تركيب چيزى كه به آن نقل خواهند نمود . و اين امر ممكن نيست مگر به اذابه كه حفظ اتّصال با آن باقى نمىماند ، و ناچار چيزى غريب يا قوّهء غريبه در آن داخل مىشود . و شيخ بعد از اين بيان مىگويد كه ما مىتوانيم كه در اين مقام كلام را طول دهيم هر گاه بخواهيم ، لكن فايدهء آن قليل است ، و به آن در اين باب احتياجى نيست » . « 1 »

--> ( 1 ) . ابن سينا ، الشفاء ، الطبيعيات ، المعادن و الآثار العلوية ، ص 22 - 23 .